Pokrzywdzony

Pojęcie pokrzywdzonego w procesie karnym definiuje art. 49 kpk.

Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Pokrzywdzonym może być także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. W przypadku wyrządzenia szkody w mieniu takiej instytucji, jeżeli nie działa jej organ, prawa pokrzywdzonego mogą wykonywać organy kontroli państwowej, które w zakresie swojego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania. Za pokrzywdzonego uważa się także zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył pokrzywdzonemu szkodę wyrządzoną przestępstwem lub jest zobowiązany do jej pokrycia.

Jeżeli pokrzywdzonym jest małoletni albo ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy (ojciec, matka) albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje, zaś w przypadku, gdy ze względu na wiek lub stan zdrowia pokrzywdzony jest osobą nieporadną, jego prawa może wykonywać osoba, pod której pieczą pozostaje ( art. 51 kpk). W razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe, a w wypadku ich braku lub nieujawnienia - prokurator.

Rola pokrzywdzonego w procesie karnym, zakres jego praw i obowiązków jest zależny między innymi od rodzaju przestępstwa będącego przedmiotem postępowania:
- z oskarżenia publicznego - czyli z urzędu,
- ściganego na wniosek pokrzywdzonego,
- z oskarżenia prywatnego.

Większość przestępstw, zgodnie z zasadą legalizmu, ścigana jest z urzędu i niezależnie od woli pokrzywdzonego. Ponieważ godzą w interes publiczny, prokurator w imię tego interesu zobowiązany jest wnosić i popierać oskarżenie nawet wówczas, gdy pokrzywdzony nie jest zainteresowany ściganiem sprawcy lub nie ma do niego pretensji (przestępstwa ścigane z urzędu). W sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek ( art. 12 kpk), postępowanie karne uzależnione jest od złożenia przez pokrzywdzonego wniosku o ściganie, wówczas to, postępowanie w dalszym ciągu toczy się z urzędu. W postępowaniu przygotowawczym w każdym czasie wniosek może być cofnięty za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym na pierwszej rozprawie do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego - za zgodą sądu. Wyjątek stanowi przestępstwo z art. 197 kk (zgwałcenia), które po złożeniu wniosku ścigane jest z urzędu. Ponowienie raz cofniętego wniosku jest niedopuszczalne.

Ostatnią kategorią przestępstw, to przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. Są to przestępstwa, które godzą bezpośrednio w interes prywatny pokrzywdzonego, tylko pośrednio naruszając interes publiczny. Należą do nich: zniesławienie (art. 212 kk), zniewaga (art.216 kk), naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 kk), umyślne lub nieumyślne spowodowanie uszkodzenia ciała, naruszającego czynności jego narządów na czas do 7 dni (art. 157 §2 i § 3 kk), a także niektóre inne przestępstwa pozakodeksowe. W każdym takim przypadku, pokrzywdzony może samodzielnie kierować prywatny akt oskarżenia do właściwego miejscowo sądu.

opracowała: prokurator Mirosława Kalinowska-Zajdak